Inanna

de godin als bron
veelkleurige activiteiten door
Veronica Veen






muziektheater Eanna





Tussen 2002 en 2006 kwam het muziektheaterstuk Eanna tot stand, gecomponeerd door Ad van der Blom op een verhaal en bestaande gedichten van Veronica Veen.


Op 13 december 2002 klonk ter gelegenheid van de opening van de tentoonstelling in Borger een kamermuziekversie van het Lied van Eanna uit scène 3, gezet voor contrabas, cello, twee violen, fluit en natuurlijk de mezzosopraan in de titelrol. De bladmuziek hiervan is voor geïnteresseerde ensembles beschikbaar Ook is er een vierstemmige koorversie gemaakt van een van de aansprekende soli van Eanna uit de eerste scène, geheten Als het licht... met als middendeel Eens, beide gedichten van Veronica. Hier is eventueel ook een pianopartij, met accentueringen van de vocale muziek, bij te gebruiken.



over Eanna


De muzikale eenakter Eanna gaat over de gelijknamige vrouw, moeder en graanpriesteres, die ruim 5000 jaar geleden in het noord-oosten van het huidige Nederland (nu de provincie Drenthe) heeft geleefd. Het personage en haar lotgevallen zijn gebaseerd op de droombeelden en 'ingeleefde' kennis van Veronica Veen, kunsthistorica en cultureel antropologe en in Nederland wel de meest toonaangevende wetenschapster op het gebied van de godin-culturen van de Nieuwe Steentijd.


De graanpriesteres behoorde tot de zgn. Trechterbeker-cultuur, bekend van de hunebedden, die zo tussen 3400 en 2850 vC bestond. Deze cultuur is zeker de meest aansprekende uit deze periode op Nederlands grondgebied. Hoewel we niet, zoals in het prehistorische Malta, Cyprus of de Balkan, beschikken over honderden of soms duizenden beeldjes van wat we dan maar de Grote Godin noemen, behoorden de hunebed-mensen toch op grond van hun levenswijze, grafsymboliek en abstracte beeldtaal op het rijke aardewerk, tot het wereldwijde netwerk van de godin-culturen dat van China tot Ierland tussen ca. 8000 en 2000vC bestond.


Veel kenmerken hiervan worden o.m. in de boeken en artikelen van en over Veronica Veen uitgebreid besproken, maar het komt er in het kort op neer dat deze culturen gebaseerd waren op vrouwelijke waarden, dat ze in het algemeen kleinschalig en vreedzaam waren (oorlog bestond niet in de Nieuwe Steentijd), dat ze voor het eerst de landbouw beoefenden en hiertoe een 'samenwerking' met de natuur aangingen, dat er dieren werden gedomesticeerd, huizen en dorpen ontstonden waarbinnen nieuwe soorten creativiteit als weven en potten bakken ontstonden.





Eanna in graanveld




In de latere fase van de Trechterbekercultuur, rond cva. 3000 vC, moeten voor het eerst geluiden zijn doorgesijpeld over een ander soort leven, sneller, energieker, dat vanuit het oosten steeds verder oprukte. Het was het patriarchale model van de 'Standvoetbeker-' of 'Enkelgraf'-mensen, dat Nederland overigens pas rond 2800 bereikte. Zij waren de voorhoede van de grootschalige Indo-Europese infiltratie die uiteindelijk tot de latere Europese (en Westerse) cultuur zou leiden.


Het is dit kritische tijdsgewricht van vermoeden, niet weten, en een zekere aantrekkingskracht op vooral mannen, dat de eenacter is gesitueerd. Met zijn datering van 3000 vC is dit overigens wel de oudste stof ooit voor een muziekdramatisch werk gebruikt.



de inhoud


In de eerste scène zien wij Eanna als moeder van het dorp, bezig met de vrouwelijke vaardigheden, maar daarmee tegelijk de ideeën en waarden van haar cultuur aan de meisjes, de toekomstige moeders en cultuurdraagsters door te geven. De setting is de open zuidzijde van haar huis, waar matrialen en gereedschappen volop ter beschikking zijn. Dankzij recent onderzoek, onlangs door Veronica Veen samengevat, hebben we een redelijk beeld hoe zo'n - geheel niet onaanzienlijk - hunebedhuis er uitzag.


Voor de opkomst van Eanna zingen de meisjes een zaai- en maailied, dat in een spontane boel dreigt te ontaarden, tot Eanna verschijnt en in een lang uitgesponnen lied de seizoenen bezingt. In intermezzo Eens ligt de wordingsgeschiedenis van de aarde en al wat leeft (wij zeggen de 'schepping') poëtisch besloten.


Dan volgt een turbulente episode waarin een klein meisje een muis ontdekt die zich aan het graan tegoed doet. In een verzoenend kinderliedje wordt besloten dat de overvloed van de godin wel degelijk ook voor muizen is bedoeld.





Eanna in huis




De overvloed leidt tot het graan-motief. De kinderen leren 'graangodinnen' maken en haar wordt tegelijk het centrale belang van het graan voor het bestaan en overleven van hun cultuur bijgebracht. Dan volgt het spinnen en weven en misschien nog belangrijker: het maken van de pot. Het aardewerk is ook symbolisch zeer typerend voor de Nieuwe Steentijd: de vrouwelijke elementen aarde en water zijn de bestanddelen van de klei, en verder brengt de pot het leven voort (in de vorm van levengevend voedsel) en is dus als zodanig vergelijkbaar en verbonden met de vrouw. In een hallucinerende, half-abstracte, vrij stromende tekst (Aarde en Water) draagt Eanna dit voor. De meisjes sluiten deze scène met een loopdans af.


Het is avond geworden. In de entre-acte klinkt al iets door van de rituele geobsedeerdheid waarmee (in scène 2) de hunebedden worden gebouwd, het meest ambitieuze uitings middel van de cultuur. Bij het aanbreken van de dageraad zingen de mannen uit de verte hun lof aan de nooit falende cyclus van dag en nacht, leven en dood, de opvolging van de seizoenen. Dan slaan zij aan het bouwen (een choreografische episode); een massief werklied ondersteunt hun arbeid.


In een intermezzo begint Alle, de zoon van Eanna, en een inspirerende figuur bij het bouwen, zijn kennismaking met een man die 'van ver' kwam en op iets fascinerends als een 'wagen' reed, met wielen 'als de zon'. Hij bood stenen aan met een gouden glans, ook al als de zon. Ziehier in een notendop de verlokkingen van een nieuw bestaan, dat enige tijd na de dood van Eanna en haar zoon definitief zou doorzetten.


Scène 3 is geheel gewijd aan de tragische reactie van Eanna, die besft dat de rust en harmonie van haar soort samenleving in groot gevaar zijn als het sluimerende mannelijk potentieel wordt geactiveerd en hiermee een omwenteling van waarden zal beginnen.


In een eenzame monoloog, Lied van Eanna, kritiseert zij de fixatie van haar zoon en zijn vrienden op de zegeningen die 'wagenman' brengt en vooral op Alle's gebruik van zonne-symboliek: haar zoon's 'afvalligheid' op dit punt alarmeert haar misschien nog het meest. Kan hij de glans van die stenen (overigens zijn dit barnstenen kralen uit het Oostzeegebied) niet gewoon met 'ons gele graan' vergelijken in plaats van met de zon? In een intermezzo komt de maan op en brengt Eanna een lyrische ode aan deze begeleidster van het vrouwenleven en de vruchtbaarheid van de aarde.


In het laatste tafereel neemt zij afscheid van het leven.





componist Ad van der Blom




dramaturgie en muziek


Met opzet zijn de enscenering en de muziek eenvoudig en 'klein' gehouden, helemaal in de geest van de Nieuwe Steentijd met haar kleinschaligheid en afkeer van grote gebaren en conflicten. Er is nauwelijks een plot: het stuk is een aaneenschakeling van 'situaties', die soms aan tableaux vivants doen denken. De muziek is toegankelijk, gecomponeerd in een modern-klassiek idioom met een enkele diddonant of ongewone maatsoort. 'Leitmotive' zorgen voor herkenbaarheid van de symbolisch belangrijke elementen, zoals 'natuur', gevoel', 'maan' of 'Eens' (het wordingsverhaal) .


In de bezetting is een belangrijke rol aan een (klein) koor toebedeeld, dat vaak ondersteunend is voor de instrumentale partij die een (met trobone, trompet en stevig slagwerk versterkt) kamerorkest voor zijn rekening neemt: de menselijke stem is overal geïntegreerd.


De drie scènes worden voorafgegaan door een positief getoonzette proloog, waarin orkest en koor de sfeer van het Neolithicum neerzetten.


De dramatische epiloog bestaat uit drie fuga's die de ontwikkelingen van de prehistorie naar de hektische moderne tijd schilderen, afgesloten door een uitvergrote versie van Eens en tenslotte, weer vredig, het maanmotief.



Ad van der Blom en Veronica Veen


© 2006




Fragment amateuropname online te beluisteren:


Maanlied, afscheid Eanna
3e scène


   Fragment Eanna afspelen (mp3)


maanlicht op de doden
wachtend in de aarde
zaadjes in het duister
kiemend tot nieuw leven